Robot không đắt: Chi phí lớn nhất nằm ở tư duy triển khai 

Tại các doanh nghiệp cơ khí Việt Nam, robot công nghiệp thường được xem là một khoản chi phí đầu tư lớn, thậm chí là một sự mạo hiểm khi đơn hàng chưa ổn định, đủ lớn và nhân công có thể thuê sẵn. Tuy nhiên, cách đặt vấn đề này vô hình trung đã bỏ qua bản chất thật của robot công nghiệp: robot không phải một thiết bị đơn lẻ, mà là một phần của hệ thống sản xuất được thiết kế để vận hành ở quy mô lớn. 

Nếu nhìn robot như một công nhân sản xuất rất dễ đi đến kết luận rằng đầu tư robot là thay thế từng người một. Nhưng trong logic của sản xuất công nghiệp, robot chưa bao giờ được sinh ra để thay thế cá nhân. Robot thay thế cả một chuỗi thao tác lặp lại, được chuẩn hóa, nối tiếp nhau trong quá trình làm ra sản phẩm. Một robot hàn chỉ xử lý đường hàn. Một robot gắp chỉ đảm nhiệm việc cấp hoặc chuyển phôi. Muốn hoàn thành một sản phẩm đạt chuẩn, các robot này buộc phải liên kết thành dây chuyền. Chính vì vậy, khi đã bước vào con đường tự động hóa, số lượng robot không thể dừng ở mức “một vài con để thử”, mà tăng rất nhanh theo cấu trúc của dây chuyền sản xuất. 

Tại các quốc gia công nghiệp phát triển, việc triển khai hàng trăm, thậm chí hàng nghìn robot không phải là phô trương công nghệ, mà là hệ quả tất yếu của thiết kế sản xuất. Robot chỉ phát huy hiệu quả khi được “đánh theo cụm”, khi toàn bộ dòng chảy sản xuất được tổ chức xoay quanh chúng. Nếu robot chỉ xuất hiện ở một đoạn, còn trước đó và sau đó vẫn là thao tác thủ công, hiệu quả sẽ bị triệt tiêu rất nhanh. 

Sự khác biệt lớn nhất không nằm ở robot, mà nằm ở cách con người tham gia vào quá trình sản xuất. Trong mô hình nhà máy truyền thống, con người trực tiếp tạo ra giá trị bằng thao tác thủ công. Trong mô hình tự động hóa, con người chuyển sang vai trò giám sát và xử lý phát sinh, đảm bảo ổn định dây chuyền. Robot có thể chạy liên tục ba ca, với độ lặp lại chính xác cao, con người thì không. Khi quy trình đã được chuẩn hóa đủ tốt, một kỹ thuật viên hoàn toàn có thể quản lý nhiều trạm robot cùng lúc mà không làm giảm chất lượng hay năng suất. Đây chính là tái cấu trúc lao động theo hướng bền vững hơn, ít phụ thuộc vào sức người và biến động nhân sự. 

Nếu nhìn robot như một khoản đầu tư đơn lẻ, hiệu quả sẽ rất khó nhìn thấy. Chi phí đầu tư cao, sản lượng chưa đủ lớn, khấu hao đè nặng lên từng sản phẩm. Nhưng khi robot được triển khai ở quy mô đủ lớn, logic tài chính đảo chiều. Khấu hao được trải đều trên sản lượng cao và ổn định. Chi phí nhân công trên mỗi sản phẩm giảm rõ rệt. Sai lỗi giảm, kéo theo chi phí sửa chữa, làm lại và trễ tiến độ cũng giảm. Quan trọng hơn, doanh nghiệp bắt đầu kiểm soát được tiến độ giao hàng và chất lượng đầu ra, những yếu tố mang tính cạnh tranh so với chênh lệch chi phí đầu tư ban đầu. 

Thực tế cho thấy, robot hiếm khi “có lãi” nếu chỉ xuất hiện một cách rời rạc. Hiệu quả kinh tế chỉ thực sự hình thành khi doanh nghiệp đạt tới quy mô robot hóa đủ lớn để tạo ra lợi thế chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm. Đây là lý do vì sao nhiều nhà máy công nghiệp nặng trên thế giới chấp nhận đầu tư lớn ngay từ đầu, thay vì đi từng bước nhỏ và chấp nhận hiệu quả mờ nhạt trong nhiều năm. 

Bên cạnh năng suất và chi phí, một yếu tố khác buộc các nhà máy phải robot hóa toàn diện là chất lượng và dữ liệu. Khi một sản phẩm đi qua robot rồi quay lại thao tác thủ công, chất lượng lập tức phụ thuộc vào tay nghề từng người. Dữ liệu sản xuất bị đứt đoạn, việc truy xuất nguyên nhân lỗi trở nên rất khó khăn. Robot hóa toàn dây chuyền không chỉ nhằm tăng tốc độ, mà còn tạo ra sự đồng nhất và khả năng kiểm soát xuyên suốt. 

Sự khác biệt còn thể hiện rõ ở tư duy thiết kế nhà máy. Thay vì xây dựng mặt bằng cho con người rồi “nhét” robot vào sau, nhiều nhà máy hiện đại thiết kế toàn bộ không gian xoay quanh robot ngay từ đầu. Luồng vật liệu được rút ngắn, các điểm giao cắt giữa người và máy được hạn chế tối đa, an toàn và hiệu suất được tính toán ngày từ đầu. Trong bối cảnh đó, việc bổ sung thêm robot là lựa chọn tự nhiên và ít rủi ro hơn rất nhiều so với việc tăng thêm nhân công. 

Tại Việt Nam, bài toán tự động hóa không còn là câu chuyện tương lai xa. Chi phí nhân công tăng, yêu cầu về chất lượng và tiến độ ngày càng khắt khe, trong khi nguồn nhân lực tay nghề cao không dễ tuyển dụng và duy trì ổn định. Robot không phải là một lựa chọn thay thế ngắn hạn, mà là một xu hướng tất yếu cho những doanh nghiệp muốn làm chủ chuỗi giá trị. 

Đầu tư robot không đủ quy mô, không đúng lộ trình sẽ khiến doanh nghiệp vừa mất tiền, vừa không đạt được lợi thế cạnh tranh. Robot chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi được triển khai như một hệ thống sản xuất hoàn chỉnh, nơi kỹ thuật, con người và tài chính được tính toán đồng thời. Robot không đắt – Chi phí lớn nhất ở tư duy triển khai.